SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK (KİMYA 10) → 1. Bölüm

• Canlıları olumsuz etkileyen, doğal dengeyi bozan, maddi zarara neden olabilen her türlü katı, sıvı ya da gaz hâlindeki maddelerin atmosferde normalden fazla miktarda bulunmasına hava kirliliği denir.

• Hava kirliliği doğal ve yapay olmak üzere iki kaynaktan oluşur.
  • Doğal kaynaklar şunlardır:
    • Yanardağ faaliyetleri
    • Orman yangınları
    • Çöl tozları
    • Açık arazideki hayvan türlerinin ve bitki örtüsünün bozulması
  • Yapay kaynaklar şunlardır:
    • Ev ve iş yerlerindeki ısıtma sistemleri
    • Ulaşım
    • Sanayi

• Hava kirliliğine neden olan başlıca maddeler:
  • Kükürt dioksit,
  • Azot oksitler
  • Partikül maddeler
  • Karbon monoksit
  • Atmosferin alt katmanında oluşan ozondur.

• C_(k) + O_2(g) → CO_2(g)
• S_(k) + O_2(g) → SO_2(g)
• C_(k) + 1/2O_2(g) → CO_(g)

• Fosil yakıtların yanması sonucu içeriğinde yer alan maddeler karbon dioksit, kükürt dioksit, karbon monoksit gibi çeşitli gazlara dönüşür.

Tepkimenin sebep olduğu örnek olay:

• Atmosferin stratosfer tabakasındaki ozon, Güneş tarafından salınan ışınların Dünya yüzeyine ulaşmasını engeller.
• Doğal yollarla ozon üretimi ve tüketimi denge hâlindedir.
  • Bu nedenle ozon derişimi sabit kalır.

• Brom ve klor içeren kimyasallar stratosferdeki ozon tabakasını tahrip eder.
  • Kloroflorokarbonlar (CFC türleri), metil bromür gibi kimyasal maddeler, güneş ışığının etkisiyle parçalanarak Cl• ve Br• radikalerini oluşturur.
    • Bu radikaller ozon (O₃) molekülünü parçalar, O₂ molekülüne dönüştürür.

• Yağmur suyunun pH değeri yaklaşık 5,6 civarında olup hafif asidik özelliktedir.
• Fosil yakıtların kullanımı, sanayileşme ve hızlı nüfus artışı sonucu pH değeri 5,6’nın altında olan yağışlar, asit yağmurları olarak adlandırılır.
• Yağmur suyunun asitliğine neden olan gazlar karbon dioksit, kükürt oksitler ve azot oksitlerdir.

• Asit yağmuru tepkimeleri şunlardır:
  • CO_2(g) + H₂O_(g) → H₂CO_3(suda)
  • N₂O_5(g) + H₂O_(s) → 2HNO_3(suda)
  • SO_3(g) + H₂O_(s) → H₂SO_4(suda)

• H₂SO₄ Yağmuru:
  • Volkanik olaylar ve fosil yakıtların yakılması sonucu atmosferde biriken SOx gazları havadaki su buharı ile birleşir.
  • Bitki ve ormanlara zarar verir.

• HNO₃ Yağmuru
  • Fosil yakıtların kullanılması sonucu oluşan asit yağmurları oluşur.
  • Tarihi eserlere zarar verir.

• Atmosferde fazla miktarda biriken CO₂ ve bazı gazlar (CFC türleri, CH₄, NO_x, N₂O, su buharı) Dünya’dan uzaya yayılan ısının (kızılötesi ışığın) bir kısmını tutarak Dünya’ya geri yansıtır ve Dünya’nın ısınmasına neden olur.
  • Bu olaya sera etkisi denir.
  • Sera etkisi sonucu Dünya’nın sıcaklığının artmasına ise küresel ısınma adı verilir.
    • Küresel ısınma buzulların erimesine ve verimli toprakların çölleşmesine neden olur.
  • Sera etkisini belirli düzeyde tutmak için karbon dioksit emisyonu azaltılmalıdır.

• Fosil yakıt yerine yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalıdır.
• Otomobillerde enerji elde etme, konutlarda ısınma ve aydınlatma için alternatif yöntemler seçilmelidir.
• Binalarda ısı yalıtımı kullanılmalıdır.
• Bacalar düzenli olarak temizlenmelidir.
• Araçların bakım ve onarımları zamanında yapılmalıdır.
• Ulaşımda toplu taşıma tercih edilmelidir.

• Gübre ve tarımsal ilaç, yeterli miktarda ve bilinçli şekilde kullanılmalıdır.
• Endüstriyel tesisler mümkün olduğunca yerleşim yerlerinin uzağına yapılmalıdır.
• Arıtma tesisleri kurulmalıdır.
• Çöp depolama alanlarında oluşan metan gazının geri dönüşümü sağlanmalıdır.
• Ormanlar korunmalıdır.

Aşağıdaki metni okuyarak soruları cevaplayınız.

Kloroflorokarbonlar (CFC); klor, karbon, flor atomları içeren ve yanıcı olmayan bileşiklerdir. Atmosferde yüksek orandaki CFC türleri UV ışınlarının etkisi ile klor atomlarına parçalanır. Bu CFC türlerinin UV ile parçalanması sonucu tek bir klor atomu oluşur. Salınan bir klor atomu zincirleme reaksiyonla binlerce ozonu yok edebilir.

Bu durum ozon incelmesi olarak isimlendirilir. İnsan faaliyetleri nedeniyle atmosferdeki miktarı artan CFC türleri, bromotriflorometan gibi kimyasal maddeler UV ışınlarının etkisi ile parçalanarak klor ve brom atomlarının açığa çıkmasına sebep olur.

a) Az miktardaki CFC türlerinin ozon tabakası üzerinde neden bu kadar büyük bir etkiye sahip olduğuyla ilgili görüşlerinizi yazınız.

b) Ozon tabakasına zarar veren kirleticilere ve kirleticilerin kaynaklarına örnekler veriniz.

c) Bireylerin hava kalitesini iyileştirmeye yardımcı olabilecek üç farklı yöntem yazınız.

Aşağıdaki metni okuyarak soruları cevaplayınız.

Azot oksitler (NOx) yüksek basınçlarda ve hidrokarbonların yanması sonucu oluşan gazlardır. Endüstride önemli bir ara üründür. NO, araba motorları ve elektrik santralleri tarafından üretilerek atmosfere yayılır. Jet motorları, özellikle süpersonik uçakların motorları stratosferde NO miktarını artırır.

a) Hangi bölgelerde hava kirliliği daha fazladır? Nedenlerini yazınız.

b) Havayı temiz tutmakla ilgili akılda kalıcı bir slogan yazınız.

Aşağıdaki metni okuyarak soruları cevaplayınız.

Karbon döngüsü, karbonun atmosferden Dünya’ya ve sonra tekrar atmosfere sürekli hareket ettiği süreçtir. Karbon; kayalarda, tortularda, okyanusta ve canlı organizmalarda depolanır. Karbon; bitkiler ve hayvanlar öldüğünde, yangınlar çıktığında, volkanlar patladığında ve fosil yakıtlar yakıldığında atmosfere geri salınır. Bu döngü, karbonun gezegen üzerindeki dengesini korur ve iklim değişikliği gibi önemli çevresel sorunlarla mücadelede önemli rol oynar. Ancak doğadaki karbon miktarının değişmesi birçok unsuru etkiler.

a) Atmosferdeki karbon dioksit artışının küresel ısınma üzerindeki etkisini yazınız.

b) Atmosferdeki karbon dioksit artışının küresel ısınma üzerindeki etkisini yazınız.

c) Atmosferdeki hava kirliliğinin büyük bir kısmını karbon ve karbon monoksidin oluşturmasının nedeni ne olabilir?